ZORAM, ENG SAKHUA NGE I BIAK?

            Khawvel hnam tinte hian sakhaw biak kan nei ṭheuh ang em le? Sakhaw nei lo kan awm i ring em? Khawvel mi thiam tam berte chuan engkim siamtu Pathian hi khawvela hnam tinte hnenah hian a inpuangin thu a sawi vek a ni an ti. Chuti lo ni sela Mizo Kristiante hian a tirah chuan Israel-te hnenah chauh Pathian chu lo inpuang ṭhin anga an ngaihna chu a dik lo a ni tihna a ni. Kristianna an lo vawn hnu hian Zofate zingah intithlarau mi em em leh Pathian thlarau nena inpawl ṭhina insawi an tam hle a nih hi.

          Tun hma khan Zofate chu Kristian kan lo ni ngai lo a, Europe khawmualpui ram tam takte leh Asia khawthlang ramte’n kum engemaw zat an lo vawn hnua an bansan leh tawh hnu kum zabi 18-na tawp lamah he Kristianna hi kan vuan ve ṭan chauh a ni. Afghanistan te, Iran(hmana Persia ram) te, Iraq(hmana Babulon) te, Turkey te; Europe-a Italy(tun hmaa Rome an tih ṭhin) te leh ram dang tam takin Kristianna an bansan hnuin a bansan tlai ber England(United Kingdom) pawhin tunah a bansan leh ta a; he sakhua Kristianna an duh loha an bansan tawh lamah mi’n an duh loa an bansan tawh hnu Zoram aṭangin Zofate chuan Kristian nihtir leh tumin an bei let chu a ni a, a harsa tawh hle ta ve ang.

ṬAWNGṬAINA

     |awng\aina hi tun \umah chuan i han khel ve thung ang u hmiang. Zoram Kristiante hian \awng\ai hi kan uar hle mai a, zing thawh hlim te, tuk\huan ei dawn te, zanriah chaw ei dawnah te, mut dawnah te kan \awng\ai awl lo a nih hi. Chuti ang chu kan awm phung a nih avangin \awng\aina awmzia hi eng nge ni tih kan zir dawn a ni.

A ṭobul-

     ‘Ṭawng\ai,’ tih hi Mizo \awng a nih angin a awmzia han sawi fiah dawn ila. Hmasanga kan pi leh pute kha Kristian an nih hmain sakhua an hmannaa Khawzing Pathian biaa a hnena thil an hlan laiin puithiam(sadawt) khan thiam hla chhamin a phun bel bel(a chhamphual) a, chu chu ‘|ai,’ an ti. A lam rik danah chuan miin an loah buh chi khat an chin, ‘|ai’(thar rang), an tih Favang, October thla vela thar chi an lam dan anga tawi deuh hata lam rik tur a ni. ‘|ai’ tih hi thluk fan(sei) a nih chuan a dik thei lo a, ‘darh,’ tihna a ni daih dawn a, a awmzia a bo dawn a ni. He \awngkam, puithiamin Khua Pathian hnena thil a hlan laia ‘a \ai,’ an tih a\ang hian  Zoam Kristiante’n Isua hnena malsawmna dila an maimitchhinga an phun mawlh mawlh hi, ‘|awng\ai,’ an lo vuah ta a nih chu. A nih loh leh \awng\aina awmzia chu eng nge ni teh reng le?

Buddha zirtir dan-

      Buddhism sakhaw hmu chhuaktu Gautama Buddha chuan, “Tui hi hnuai lamah a luang a, mei hi a sa a, vur erawh chu a vawt \hin; \awng\aina hian India rama lui tuite hi a chhoh luantir dawn lo a, mei alh a tidai dawn lo a, vur pawh a tilum bawk hek lo ang. Chungte chu he khawvelah hian an nihna ang taka awmtirtu nunna dan a awm vang a ni,” a ti a ni.

ZORAM, ENG SAKHUA NGE I BIAK?

         Khawvel hnam tinte hian sakhaw biak kan nei ṭheuh ang em le? Sakhaw nei lo kan awm i ring em? Khawvel mi thiam tam berte chuan engkim siamtu Pathian hi khawvela hnam tinte hnenah hian a inpuangin thu a sawi vek a ni an ti. Chuti lo ni sela Mizo Kristiante hian a tirah chuan Israel-te hnenah chauh Pathian chu lo inpuang ṭhin anga an ngaihna chu a dik lo a ni tihna a ni. Kristianna an lo vawn hnu hian Zofate zingah intithlarau mi em em leh Pathian thlarau nena inpawl ṭhina insawi an tam hle a nih hi.

          Tun hma khan Zofate chu Kristian kan lo ni ngai lo a, Europe khawmualpui ram tam takte leh Asia khawthlang ramte’n kum engemaw zat an lo vawn hnua an bansan leh tawh hnu kum zabi 18-na tawp lamah he Kristianna hi kan vuan ve ṭan chauh a ni. Afghanistan te, Iran(hmana Persia ram) te, Iraq(hmana Babulon) te, Turkey te; Europe-a Italy(tun hmaa Rome an tih ṭhin) te leh ram dang tam takin Kristianna an bansan hnuin a bansan tlai ber England(United Kingdom) pawhin tunah a bansan leh ta a; he sakhua Kristianna an duh loha an bansan tawh lamah mi’n an duh loa an bansan tawh hnu Zoram aṭangin Zofate chuan Kristian nihtir leh tumin an bei let chu a ni a, a harsa tawh hle ta ve ang.

SAKHAW CHUNGCHANGA INKAWMNA - 15

114. Zawhna    : Chuti lo ni sela, hmasânga kan Zo pipute sakhuaah khân tûna “thil mak,” kan tih ang chi kha a awm ve tho tihna em ni?

     Chhanna      : Awm tehrêng e. kan pipute’n an hlauh tâk an laisuih te kha hloh lo ni sela chuan chuti angah te chuan an ziak ang a, keini tûna chhuan awm mêkte pawh hian Bible ang maia chhiar tûr kan nei ang maw le. Mizo Kristiante ngat phei chuan sakhaw dang lehkhabu hi kan chhiar phak loh avâng pawh a ni ang a, kan hre lo nasa a. An sakhaw lehkhabu thianghlima thil mak inziak a awm ve pawh kan hre meuh lo, hria pawh ni ila, Bible sawi a nih loh chuan kan awihsak lo emaw a ni dâwn a ni. Zofate pipute sakhua an vawn laia an zînga ‘thil mak” kan tih ang chi lo lang tam tak a awm a, tlêm chu han târ lang ila.

                                    Thlacho Chozah (Thlachina Chinzah), Mawhre lal hi Mizorama lal bân khân a nang hman ve a. Thlachina Mawhre lal hian fapa a nei lo a, a awt êm êm a; Dawngua kkuaa awm zâwlnei a râwn a, ani Zo zâwlnei chuan  Palau Patla inthawina nei tûrin a hrilh a Chu chu kel patuai, a nu la pâwl loin inthawi tûrin a lo hrilh a ni. “Palau Patla,” tih chu, “Chung lam tihlungâwina,” tihna a ni awm e. Chutichuan a kel patuai chu hlânin thiam hla a han chham a-

                                    “Aw, Vâna awm Pathian,

                                      Vân chunga awm Pathian,

                                      Vân chung sâng bera awm Pathian,

                                      Vawiinah hian kel patuaiin ka bia a che;

                                      Naute mipa rawn thlâk la,

                                      Leuna rawn thlâk ang che.

                                      Hmelṭha leh sam sei rawn thlâk la,

                                      Thu sawi thiam, finna rawn thlâk ang che;

                                      Chak leh huaisen rawn thlâk ang che,

                                      Puitlingin khawsa dûn ila,”

                          a han ti a. Chuta ṭang chuan a nupui chu a lo rai a, a fa a lo pian chuan mipa a lo ni a, a hmingah Lakher (Mara) Ṭawngin, “Vahai,” an sa a, chu chu, “Ngaihlaia,” tihna a ni. Chuti ang chuan Pathian rawn inlâr thu te, zâwlneiin mi dam lo an tihdam te, mitthi tawh an kaihthawh te, hrilh lâwkna thu an puan te, sawi tûr a awm duah mai.

NGAIHTUAH CHIAN ATAN

HRILH HRIAT CHAWP NGAI LO PATHIAN.

Ṭawngṭaiin dil vak vak mah la,

Ṭawngṭai reng reng lo mah la,

            I siamtu enzawna i kal phawt chuan, i mamawh chu i chungah a thleng vek tho dawn. I siamtu Pathian chungkhuanu hian englai mahin a muthilh san lo che a, i hrilh chawp aṭanga thil ti chauh ani lova, englai pawhin i muthilh hlan pawhin a enkawl reng che a ni zawk.

TU THISEN MAHIN

ZOHNAMTE SUALNA A TLENG LO.

            Isua thisenin kan sualna a tlengfai tih hi inbumna dik tak a ni, tlengfai anih chuan sualna nei tawh lo a ni a, sualna la kawl vek si a, Pathian thinlungah tlenfai kan ni tawh tih phei hi chu, inbumna chhah lehzual a ni.

            Pathian thinlungah, sualna kawl reng hi eng lai mahin thianghlim a ni ngai reng reng lo, sual chu sual, ṭha chu ṭha ani ringawt mai a ni.

            Pathian chungkhuanu hian englai mahin lem a chang ngai lo, mihring lemah pawh a rawn chang bawk hek lo. A Pathian nihna famkimin englai pawhin a ding reng a ni.

PATHIAN NEN PUMKHAT KAN NI.

            Min siamtu Pathian Khuanu chu keimahniah, keini pawh Amahah, kan inkarah midang zeh lenna tur ram awl a awm reng reng si lova.

A MAKIN AVA ROPUI EM…!!

           Tu finna leh tu hriatnain nge chhuichhuak zo thei ang le? Han hawi vêl la, i hmel hmai leh i mit vêl chauha hawi loin, i hriatna zawng zawng nên thlîr vêl rawh le. Kan chên mêkna khawvêl lo awm dân ropui zia hi i hmu ang.

         Lungrual taka leilung leh tuifinriat zau pui awmho mup mup mai ropui zia te, boruak zau taka khawvêl an lang luau luau mai te, leilungte chu tuiin a buak zawh san duh chuang reng reng lo mai te leh leilung leh tuipuiin an enkawl thilnung zozai te ropui zia leh an puar khawpa an tlan tur chaw an hmu ṭheuh mai te hi ava ropui tehlul em!

        Boruaka thlawk kual vêl ringawta eikhawp hmu  te, leilung chunga an tlaina tûr khawp eitur(chaw) hmu an tam zia te, lei chhûng rila chêng chite'n an puarna tûr khawp chaw an hmu vek mai te, tui chhûnga chêng thilnung tinreng tam zia leh an tlaia an puarna khawp chaw an hmu ṭheuh mai te hi a makin ava ropui tehlul em!!

          Thli leh ruah te inrelbawl dan zawng zawng te leh a hun taka an tleh ṭhin dân leh an sur ṭhin dân te, thlipui chêt hun leh thlifim chêt hun te, ruahpuivanawn sur hun leh ruahthimpui lo haw hun leh ruahphingphisiau sur hun te nên lama a felfai zia te, ṭêk tla leh rial tla ten an hun an hai reng reng lo a. Tlangsang lama vûr tla(sur) sung sung mai te, chhûm zîng chhah mup mup lo awm dân leh ṭiauchhûm inrelbawl dan te, khawi lamah nge an bihruk zawh leh tak hriat hauh loa an bibo leh duak mai ṭhin te, lirnghingin khawvêl a chin buai dan te leh thlipuiin manganna a rawn thlen dân leh tuilianin leilunga chêng a tih mangan dân te han thlir vêl la, an mahni hian rilru nei rana an duh dâna hna rawn thawk ṭhin niin an lang hauh silo a, thiam loh chantîr dâwn ila, "Kan duh thua ti kan ni lo, remruattu thu anga che mai kan ni,” an ti ngei dawn si a.

PATHIAN THAWKKHUM

            Pathian thudik leh dâwt sawi thei lo tûra Kristiante’n an ruat Bible hi eng vânga dâwt sawi lo tûra ruat nge an nih tih leh, dâwt sawi thei lo tûr chi chu a lo ni rêng em tih hi tûn ṭumah hian i lo chhui ve thung teh ang u.

            Paula chuan, “Pathian lehkha thu zawng zawng hi Pathian thawkkhuma pêk a ni a, zirtîr kawngah te, thiam loh chantîr kawngah te, zilh kawngah te, felna zirtîr kawngah te a sâwt bawk a ni,”  a ti a. (II Tim. 3:16). Hetah hian, “Pathian thawkkhuma pek,” ti meuhin a sawi a, hei vânga dawt sawi hauh lo tura ngaih hi a ni ber a. Isua khan, “Lei leh van a ral ang a, ka thu erawh chu a ral lo ang,” a lo ti ve leh a (Mat. 24:35; Mark. 13:31; Luk. 21:33). Isua chu pathiana pawm leh biak a nih avâng hian a thu chu Pathian thu nia ruat a nih bakah Isua thu sawi Bible chhûnga mi chu Pathian thua ngaih vek a ni bawk a, a thu chu a ral loh tur thu kan hmu a ni.

            Nimahsela Isua thusawi ngei pawh hi ziaka dah a nih loh vaih chuan bo mai thei a ni dawn tih hi hriat a ṭha khawp mai. Amah hian lei leh van chu a ral pawh ni sela, a thu chu ral lo turin a sawi mai nain a zirtirte zinga mi Johana chuan a inlarna hmuh thu tlipnaah chuan, “… tupawhin he hrilh lawkna lehkhabu  thua jmi thu a lak bo chuan he lehkhabua ziak Nunna thing leh khaw thianghlima a chan chu Pathianin a la bo ve ang,” tiin a ziak tlat mai (Thup. 22:19). Bible bu chhung thu tinreng hi Pathian thu vek nia kan pawm a, dawt sawi thei lo tur khawpa kan pawm a nih chuan, lei leh van a ral pawha Pathian thu chu a ral dawn si loh chuan, Thu puan bua “hrilh lawkna lehkhabu thua mi thu a lak bo chuan,” tih hian awmzia a nei dawn em ni? Chuvangin he hrilh lawkna bua mi thu hi lak bo theih a nih chuan, Bible thu (Pathian thu) chu lak bo theih a ni tihna a ni.

SAKHAW CHUNGCHANGA INKAWMNA - 14

108. Zawhna    : A dik khawp mai, A nih Kristiante khan pianpui thlarau neiin an inring niin i sawi a, kei pawhin thlarau hi mihringin kan neiin kan pianpui ngei tûrah ka lo ruat ve a; nangin, “Mihringin thlarau kan pianpui lo a, kan nei lo,” i ti si a, engtin nge i sawi fiah ang le?

     Chhanna      : Ni e, mihring hian thlarau kan nei lo a, kan lo pian chhuah phat pawh khân thlarau hi kan pian chhuahpui hauh lo a ni. Nunna thaw chu kan lo pian chhuah khan kan neiin kan thaw nghal a ni. solomona chuan,

                                    “Vaivut chu a awm angin leiah a chang leh a,

                                      Thlarau chu a petu Pathian hnenah a kîr leh a ni,”

                          a ti a ni. (Thup. 12:7). Hei pawh hian mihringin thlarau kan neih loh thu leh kan pian chhuahpui loh thu, chatuana nunna thlarau chu Pathian hnêna mi kan dawn mai a nihzia a tichiang hle a ni.

                                    Chu vângin mihring chu kan ei leh in te, kan boruak dawn a\ang te, lum leh vawt kan dawn a\ang te leh thim leh êng kan dawn a\ang tein kan tisa hi a lo insiam a, kan lo \hang lianin kan lo puitling \hîn a ni. A nih leh mihring hian thlarau pian chhuahpuiin lo nei ta ila, eng hun lai takah khan nge kan thlarau chu a lo tel \an ang? Kan thil ei a\angin em ni ang? Maian bai kan ei a\ang khân a lo tel \an nge ni ang a, kan bawnghnute in a\angin em ni ang? Ni êng kan dawn a\ang khân a lo tel em ni ang? A nih loh leh ka pa chiah khân thlarau a lo tel nge ni a, ka nu chi zâwkah khân a lo tel em ni zâwk dâwn? Fa nei tawh lo tûra insiamte hian thlarau an up hlum \euh ta tihna a ni ang em? Pathian hnêna mi chauh lo chu keini mihring hian thlarau kan nei lo.

SAKHAW TANA INPEKNA

          Mihringte kan nun leh kan hun pumpui a tâna a hnukpui ber chu Sakhua hi a ni a. Motor hi a pumpui hian an hlu em em vek a, a engine tello chuan khawiah mah a kal thei lova, thîr awm khâwm satliah a ni mai ang hian mihring pawh hi sakhaw tello chuan leitlang hlawm chikhat awm ve mai chauh kan ni tho mai.

SAKHAWMI: Mi tam takin, ‘sakhawmi ka ni lo,' te an ti ṭhîn a, sakhawmi an tih chu eng ang nge ni ang le? Zohnam Kristiante chuan sakhawmi ti a an lam chu Isua fak a zai peih leh lam ṭhîn Isua hming a thil tihna tinreng ngai pawimawh em em hi ‘sakhawmi' an tih chu ni ber in a lang.

Biakin lam ngaihsak hlek lo ṭawngṭai ve vak lo Isua chanchin sawi ngai lem lo Kristian sakhaw hmalakna lam hawi a tel ve vak lo awm mai mai hi ‘a sakhaw mi lo' an tih ṭhin chu a ni a.

SAKHUA HRE LO TEN SAKHAWMI AN HRE LO: Mizo mipui tam berte hian kristianna hi kan sakhua emaw an ti ṭhîn a, chuvângin Kristian hmalakna kawnga an inpêkna kha sakhaw tâna inpêknaah an ngai ṭhîn, Kristianna hi Zohnamte sakhua a ni hauh si lova.

PATHIAN THU NI TIN NUNAH

1.   Pathian thu: Pathian thu han tih hian sawi emaw ṭawng emaw hi thu kan ti mai thei a, thil engpawh kan tih dawn chuan kan tih tûr leh tihdan tûr thu in ruahmanna kan siam hmasa ṭhin. chu chu THU kan ti mai ṭhin.

Tin, ruahmanna kan siamte hi a taka a chan hma chuan thu mai a la nia, kan ti bawk ṭhin. Tuna kan zirlai mekah hi chuan Pathian thu kan tih hi chu tak nei a ni a, tak nei lo hi Pathian a ni ve ngai lo.

2. Pathian thu chu engtik huna hman tur nge?: Pathian thu hi mi tam zawk innghahna chu nakina thil lo thleng turah an nghat ṭhin a, an damchhunga tawng turah an ngai lo a. Nakina thil lo thleng tur buaipui reng rengin an hmanhlel a, chumi an hmanhlelh chhung chuan an damchhungni in a daih lo a, an hun nghah chu an thleng pha ṭhin lo fo bawk. Chutiang mite chu Pathian thu an nunin a thleng phak lo a ni. Pathian thu chu mitin hnenah a takin a thleng reng a, mahnia thlen dan hrefiah lotu tan chuan hla tak a awm anga auh vak vakte hi tih awm tak a ni tlat mai. A chhan chu anmahnia Pathian thu awm kha an hriat loh tlat vâng a ni. Tûnah tak hian Pathian thu chu hman nghâl tûr a ni.

3.  Nitin nunah: Nitin tih hian kan hun hman lai mek lo hi chu thil awm lo anih avângin a sawi theih loh. Naktuk hi thil awm lo a ni a, innghah nâna hman chi a ni Io. Vawiinah tu nen emaw in inhau a, niminah in inhau lo a, naktukah in la inhau lo bawk. Chuvangin, tûna in inhauhna kha naktukah a dawh zâwkah leh a ngawi hmasa zâwkah ṭan tum suh. tûna in inhauh lai tak khân alawm a ngawi zâwka ṭan hun chu. Naktuk hi a awm anih ngai chuan amahin a inrelfel ve mai ang